قريب به 40 درصد از کل کودکان زير 5 سال در جهان به علت سوء تغذيه دچار کوتاهي قد هستند. بسياري از آنها به همين دليل در مدرسه با مشکلات متعددي مواجه هستند.. عکس فوق اختلاف قد را بين 2 پسر همسن بخوبي نشان مي دهد.
 

سوء تغذيه و تاثير آن بر يادگيري در دانش آموزان

دانش آموزان که ما در مدرسه با آنان روبرو مي شويم از دوران نوزادي و کودکي گذر کرده اند و از نظر وضعيت تغذيه اي يکي از مهمترين دوران زندگي خود را پشت سر گذاشته اند. دوران جنيني و سال تولد مهمترين دروان رشد يک کودک است و رسيدن مواد مغذي اعم از پروتئين، انرژي و ريز مغذيها نقش بسيار مهم و اساسي در رشد او تا قبل از مدرسه داشته است. عوارض بعضي از اين کمبودها اگر کودک با آن روبرو شده باشد در سنين مدرسه غير قابل جبران است.

عمده ترين مشکلات تغذيه اي کشور سوء تغذيه ناشي از کمي دريافت پروتئين و انرژي ( PEM) ، کمبود يد ، کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن مي باشد. کمبود ويتامين ساير کمبود ها شامل کمبود ويتامين هاي گروه B مثل ويتامين B2 و کمبود ويتامين D نيز در کودکان گزارش شده است. بعضي از اين کمبودها به دليل فقر مواد مغذي در غذاهاي منطقه گروههايسني را درگير مي کند ولي کودکان به دليل افزايش نياز در دوران رشد بيشتر در معرض خطر قرار مي گيرند. افزايش نياز در اين دوران قابل توجه است و خصوصا کودکان در جهش هاي رشد نياز بيشتري به مواد مغذي و ريز مغذيها مانند يد و آهن دارند.

تفاوت نياز در دختران و پسران خصوصا در دوران بلوغ  به دليل تفاوت سن بلوغ وجود دارد و بعد از آن نياز به يد و آهن در دختران زيادتر است. شيوع گواتر ناشي از کمبود يد در سنين کودکي در هر دو جنس شبيه است ولي بعد از بلوغ تعادل هورمونها در پسران بگونه اي است که رشد  غده تيروئيد در اثر کمبود يد در آنان متوقف مي شود ولي در دختران نياز همچنان تا دوران بارداري وجود دارد بهمين دليل بعد از دوران بلوغ گواتر در زنان 5 تا 6 برابر بيشتر از مردان است.

شيوع کمبود آهن و کم خوني فقر آهن نيز در دختران پس از بلوغ به دليل خونريزي ماهانه افزايش مي يابد ساير کمبودها مانند کلسيم و ويتامين D نيز در دوران کودکي و نوجواني بطور يکسان بر هر دو جنس اثر مي گذارد ولي نهايتا زنان بيشتر در معرض خطر کمبود کلسيم و ويتامين D قرار مي گيرند.بنابراين در کودکي و در دوران تحصيل اگرچه تغذيه صحيح در هر دو جنس اهميت دارد ولي زنان بخاطر اينکه بايستي از ذخائر بدن خود در دوران بارداري و شير دهي استفاده کنند آسيب پذيرتر بوده و نياز به توجه ويژه دارند. سوء تغذيه در دختر بچه ها در حقيقت نسل را در معرض خطر قرار مي دهد. زنان کوتاه قد معمولا داراي لگني کوچک هستند و در زمان بارداري جنين آنها نمي تواند رشد بالقوه خود را داشته باشند. بنابراين احتمال به دنيا آمدن پسريا دختري با وزن کم ( کمتر از 2500 گرم) وجود دارد. تحقيقات نشان داده است که مادران کم وزن با جثه کوچک کودکان کوتاهتر با سر کوچکتر بدنيا مي آورند. اين تحقيقات رابطه معني داري را بين سن مادر و وزن هنگام تولد نشان داده است و مادر جوانتر کودکان ريز جثه تري بدنيا آورده اند.
غلظت هموگلوبين نيز در سه ماهه اول ارتباط مثبتي با وزن، قد و دور سر نوزاد داشته است. کودکان کم وزن خود معمولا مشکلات زيادي در زمينه رشد، تغذيه  و ايمني دارند و مهمولا  بيشتر از کودکان سالم با تاخير رشد در دوران کودکي مواجه مي شوند و بهمين تربيت اين حلقه معيوب باعث پديد آمدن نسلي کوتاه تر ميشود.

تحقيقاتي که در بنگلادش در اين زمينه صورت گرفته است نشان داده که دختران کم وزن و کوتاه قد ( مادران مبتلا به سوء تغذيه) فرزنداني کوتاهتر بدنيا آورده اند اين امر در بين سالهاي 1937 تا 1982 باعث شده است که قد پسرانروستائي بنگلادش در يک دوران 45 ساله 12 سانتيمتر کوتاهتر مي شود. يکي از دلايل ، عادات جاري و سنتي است که معمولا زنان ديرتر از مردان سر سفره مي نشينند و غذاي کمتري دريافت مي کنند اين تبعيض تغذيه اي باعث کوتاه قدي و سوء تغذيه دختر بچه ها مي گردد دختران جوان مبتلا به سوء تغذيه که زود ازدواج مي کنند و بچه دار مي شوند نمي توانند کودکاني با وزن طبيعي به دنيا آورند.

حلقه معيوب تولد نوزاد کم وزن و اثر آن در نسل هاي آتي

اگرچه بحث ، سوء تغذيه در دانش آموزان است و در نظر داريم ابعاد مختلف سوء تغذيه را رد اين سن بشناسيم ولي به دليل تسلسلي که در رشته هاي مسائل را از بدو تولد تا آخرين روزهاي حيات بهم پيوند مي دهد ناچاريم بدانيم که چگونه نوزادي که ثمره يک مادر مبتلا به سوء تغذيه است در دوران تحصيل نمي تواند کفايت لازم را براي يادگيري داشتته باشد. وقتي در مدرسه با اينگونه کودکان برخورد مي کنيم با شناسائي عمق مشکل است که مي توانيم به آنها ونسل آينده کمک کنيم . اگر ريشه مشکل را بدانيم بي جهت کودکان را به دليل آنکه ياد نمي گيرند و توانائي انجام بعضي از تکاليف را ندارند به باد انتقام نمي گيريم، آنها را سرزنش نمي کنيم و گناه آنچه دا که مسئول آن نيستند به پاي آنها نمي نويسيم.
فرض کنيد کودکي را که به دليل ناتوانيهاي تحصيلي شديدا مورد مواخذه قرار مي دهند بشناسيد و به گذشته او برگرديد اگر اين نوزاد ي بوده است که به دليل گفته شده کم وزن بدنيا آمده بياد داشته باشيد که او با گذر از چه مشکلاتي کوله بار زندگي را بدوش کشيده است.
- شانس مرگ او تا 28 روز پس از تولد 40 مرتبه بيشتر از نوزاداني بوده که با وزن طبيعي بدنيا آمده اند.
- وقتي به سن يکسالگي رسيده است 5 برابر بيشتر از نوزادان سالم خطر مرگ را پشت سر گذاشته است.
- او زنده مانده است ولي ممکن است با اختلالاتي در تکلم، تکامل و نمو سيستم عصبي ، ضعف قوه بينائي ، کاهش فراگيري هاي اکتسابي و کري سر کلاس نشسته باشد.
- او بيشتر از ديگران به عفونت هاي تنفسي ، گوارشي و ساير بيماريها مبتلا مي شود و هميشه رنجور است و از بيماري رنج مي کشد.
- شانس ابتلاي او در بزرگسلي نيز به بيماريهائي نظير ديابت، فشار خون ، بيماريهاي قلبي بيشتر از نوزادان سالمي است که به دوران بزرگسالي رسيده اند.

اگر اولياي مدرسه و والدين او بدانند زندگي چه دشواريهاي را به دليل گناه ناکرده به او تحميل کرده است هرگز بخود اجازه نمي دهند با شيوه هاي متفاوت از او بخواهند چيزي بشود که نمي تواند.
حال با توجه به اين روند نا مطلوب نگاهي به تصوير سوء تغذيه پروتئين انرژي کودکان در کشور بياندازيم. آخرين بررسي کشوري که اطلاعات را به تفکيک استان ارائه مي دهد و در سال 1377 توسط اداره بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت انجام شده است خبر از شيوع بالاي سوء تغذيه در استانها ميدهد.(نمودار شماره 1 کم وزني را بر اساس شاخص وزن براي سن و نمودار شماره 2 کوتاه قدي تغذيه اي را بر اساس شاخص هاي قد بر سن نشان مي دهد.)

اين بررسي نشان داده است که وزن در حدود 11 درصد از کودکان زير 5 سال ( از هر 9 نفر کودک يک نفر) کمتر از مقداري است که سن آنها ايجاب مي کند. شيوع کم وزني در استان سيستان و بلوچستان از ساير استانها بيشتر است ( از هر 4 کودک يک نفر) و در مناطق روستائي شيوع کم وزني بطور معني داري بيشتر از مناطق شهري است.

کوتاه قدي تغذيه اي که حاکي از سوء تغذيه مزمن و طولاني است در 15 در صد کودکان کشور ( از هر 7 کودک يک نفر) بشکل متوسط و شديد وجود دارد. شيوع کوتاه قدي تغذيه اي نيز در استان سيستان و بلوچستان بالاتر از ساير استانهاست اين مشکل در مناطق روستائي از شدت بيشترط برخوردار است ( دو برابر مناطق شهري) اين ها کودکاني هستند که قد و وزن مناسب براي سن خود ندارند.
معمولا مردم وقتي لغت سوء تغذيه را ميشنوند کودکاني را با چهره بسيار نحيف و شکمي برآمده و پوست بر استخوان کشيده بخاطر مي آورند که تصوير آنها در رسانه ها ديده اند. سوء تغذيه شديد دقيقا همين فاجعه را به کودکان تحميل مي کند ولي سوء تغذيه انواع مختلفي دارد. ممکن است کودک دچار سوء تغذيه خفيف يا متوسط باشد يعني وزن مناسب با سن خود را نداشته باشد يا به دليل کم غذائي در طولاني مدت دچار کوتاهي قد شده باشد. براي آشنائي با مفهوم استاندارد و صدک ها به تصوير زير نگاه کنيد.
اگر صد کودک 5 ساله سالم و خوب تغذيه شده ( مثلا 100 دختر 5 ساله ) را به ترتيب قد کنار ديوار رديف کنيم تصويري مانند زير بوجود مي آيد.

به کودک سوم ، پنجاهم و نود و هفتم نگاه کنيد قدهاي متفاوتي دارند ولي همه طبيعي هستند يعني تمام کودکان در يک طيف قد قرار دارند که از 100 سانتيمتر تا 117 سانتيمتر متغير است . از اين صد کودک کوتاه ترين ها هستند. يعني سه در صد اين تعداد زير صدک 3 هستند در يک جامعه سالم و طبيعي اگر سه درصد کودکان زير صدک 3 باشند طبيعي است ولي اگر تعداد بيشتري کودک زير خط قرار  بگيرند نشان از مشکل دارد. کودکاني که زير اين خط هستند مبتلا به سوء تغذيه متوسط و شديد هستند. نفر نود و هفتم يعني 97 درصد کودکان کمتر از 117 سانتيمتر هستند که به آن صدک 97 مي گويند. اگر سه درصد کودکان بيشتر از 117 سانتيمتر باشند طبيعي است. نفر پنجاهم صدک 50 را مي سازد يعني در يک جامعه سالم و طبيعي نيمي از کودکان زير صدک 50 و نيمي ديگر بيشتر از آن هستند.

استاندارد قد و وزن کودکان بهمين ترتيب بوجود آمده است حال به آمار کشور ، توجه کنيد وقتي مي گوييم 15 درصد کودکان ما دچار کوتاه قدي تغذيه اي هستند يعني بجاي اينکه تنها سه درصد بطور طبيعي  زير صدک سوم باشند 15 درصد زير اين خط هستند.

در مناطق روستائي کشور 21 درصد کودکان زير 5 سال زير صدک سوم هستند يعني دچار سوء تغذيه متوسط  و شديد هستند.
در روستاهاي سيستان و بلوچستان 48 درصد کودکان زير اين خط هستند که تعداد زيادي از آنها به سوء تغذيه شديد دچارند.

استانداردهاي منحني هاي وزن هم به همين ترتيب بدست مي آيد.
به نمودارهاي شماره (3و 4) نگاه کنيد خط قرمز ، ميانه وزن و قد کودکان ( يعني صدک 50 منحني وزني و صدک 50 منحني قدي) کشور ماست که در مقايسه با صدک 50 استاندارد پائين تر قرار گرفته است نمودار شماره 3 نشان مي دهد که در حدود 4 ماهگي به بعد وزن کودکان در حد پائين تر از منحني مرجع سير ميکند و هيچگاه به منحني استاندارد نزديک نمي شود.

وزن حساسترين شاخص وقفه رشداست که آنرا مي توان با ابزار ساده اي مانند ترازو سنجيد ولي ساير توانمنديها شامل کند ذهني، عدم توانائي در يادگيري و کسب مهارت هاي پيچيده براحتي قابل سنجش نيستند. خبرگاني که در عرصه سوء تغذيه و عوارض اقتصادي - اجتماعي ناشي از آن کار مي کنند توانسته اند با محاسباتي نشان دهند که سوء تغذيه دوران کودکي چه عواقبي را به دولت ها  تحميل مي کند. آنها با محاسبات دقيق ارزشي را که يک پولانسان توانمند مي تواند براي جامعه خود داشته باشد از نظر توانمنديهاي فيزيکي و ذهني به معياري قابل سنجش ( پول) تبديل کرده اند آنگاه بر اساس آمار سوء تغذيه ضرر و زيان کشورها را مقايسه کرده اند تا به سياستگزاران نشان دهند که به عواقب ناشي از سوء تغذيه بنگرند و با طراحي برنامه هاي پيشگيري، نسل آتي را از رکود و عقب ماندگي برهانند. اين محاسبات مي گويند سرمايه گذاري در اين زمينه چقدر مي تواند به نفع جامعه باشد. جدول شماره 1 و 2 ميزان سوء تغذيه و ضرر و زيان ناشي از آنرا در چند کشور بر حسب دلار نشان مي دهد همانطور که مشاهده مي شود اگر ميزان شيوع سوء تغذيه کودکان در کشور ماپانزده درصد در نظر گرفته شود ( بر اساس آمار سال 1374) با در نظر گرفتن (دلار GNP=1720) ، ساليانه 5652 ميليون دلار ( 5 ميليارد و 652 ميليون دلار) ضرر و زيان ناشي از سوء تغذيه بوده است.
 

کم خوني فقر آهن و اثرآن بر قدرت فراگيري

کودکان سنين مدرسه خصوصا اگر متعلق به خانواده هائي باشند که از نظر اقتصادي ، اجتماعي در سطح پائيني هستند ممکن است به درجاتي از فقر آهن و کم خوني ناشي از آن مبتلا شوند.
در مناطقي که آب آلوده است و وضعيت بهداشت محيط در سطح مطلوبي نيست ممکن استدريافت آهن از طريق مواد غذائي کافي باشد ولي ابتلا به بيماريهاي عفوني و انگلي موجب سوء تغذيه پروتئين - انرژي گردد که خود روي جذب آهن اثر دارد. عوارض مهمي که مربيان مي توانند بوسيله آن به فقر آهن مشکوک شوند ، بي تفاوتي ، خستگي و بي حسي ، کاهش قدرت يادگيري ، عدم تمايل به فعاليتهاي فيزيکي مثل ورزش مي باشد. کودک پس از اين مرحله از ذخائر آهن بدن خود استفاده مي کند و در صورتيکه ذخائر کاهش يابد کم کم وارد مرحله کم خوني فقر آهن مي شود. حال به نمونه هائي از تحقيقات انجام شده در مورد کم خوني و فراگيري اشاره مي شود.اين تحقيق که در سال 1991 در چندين نقطه کاستاريکا انجام شده نشان داد که نمره تست تکامل کودکان کم خون نسبت به کودکان سالم چه وضعيتي دارد. نمودار شماره 5:

در تحقيق ديگري نشان داده شد که اضافه کردن آهن به رزيم غذائي اگر با هدف کاهش کم خوني تا ميزان دوسوم و ضع موجود صورت گيرد مي تواند در مدت 7 سال 2/3 ميليارد دلار بهره وري داشته باشد.
بر اساس  يافته هاي يک تحقيق دو سو کور که بر روي کودکان دبستاني کلاس اول ناحيه يک کرمان انجام شد تاثير دريافت قرص آهن بر تمرکز ذهني کودکان و بهبود قدرت يادگيري با مقايسه با گروه شاهد ثابت گرديد. اين تحقيق نشان داد ، دادن قرص باعث بهیود قدرت تمرکز ذهني کودکان کم خون مي شود.
بطوريکه تفاوت معني دار آماري بين مينگين نمرات آزمون تمرکز ذهني گروه درمان شده قبل و بعد از مداخله مشاهده گرديد(0004/0>P) .

کمبود يد و يادگيري دانش آموزان

کمبود يد نيز بر يادگيري ، افزايش مهارتهاي فکري و ذهني اثر غيرقابل ترديدي دارد. آزمايش مشهور و معروف دهکده ژيکسيان چين اين موضوع را در جدول زير بخوبي نشان مي دهد.

جدول شماره 2 اثرات کنترل فقر يد در روستاي ژيکسيان چين

 

علاوه بر اين کمبود بعضي از ويتامين ها بطور مستقيم يا غير مستقيم بر فراگيري و ظرفيت آن اثر نامطلوب دارد. تغييرات رفتاري در افراد مبتلا به کمبود ويتامين B1 ، خستگي ، کوفتگي ، رخوت و تغيير در توانائي تمرکز مشاهده شده است. Dam در سال 1987 ثابت کرده است که تصحيح کمبود تيامين ، ريبوفلاوين و پيروکسيدين باعث کارآيي و ارتقاء وضعيت و شرايط فيزيکي افراد مي گردد.